Bêjeyên ku bi “-an”ê diqedin
Di nivîsîna kurmancîyê da, ji bo hin bêjeyên ku bi “-an”ê diqedin, dihê îdîakirin ku “-an” nîşana tewanga wan e. Li gor vê îdîayê, ev bêjeyên ha di forma xwe ya tewandî da ne, loma divê ku careka din nehên tewandin.
Lê tu leksemeka kurmancîyê tune ye ku serbixwe di halê tewandî da be. Hin bêje hene ku piştî prosesa leksîkalîzebûnê bûne leksemên nû û xwedîyên referantên nû; her weha li gor kategorîya van referantan jî zayendên nû werdigirin.
Ji bo tesbîtkirina mêjer û zayenda navdêran û tewanga li ser van bingehan, divê ku mirov ne li esilê wan lê li referantên wan binêre. Ango, divê ku mirov li wan derbirînên zimanî û bergindên wan binêre. Mirov dikare di vî warî da bi çend nimûneyan vê pirsê zelaltir bike:
Nimûne 1: Botan
Bêjeya “Botan” di esilê xwe da pirhejmar e.
Gelo gava ku Botan navê kurekî be jî ma mirov dikare bibêje ku ew navdêreka pirhejmar e? Na. Ji ber ku ew êdî yekhejmar e û navê kurekî ye. Loma divê ku li gor yekhejmarbûnê û zayenda navên kuran, ango li gor zayenda nêr bihê tewandin. Loma divê ku em weha binivîsin:
Gava ku Botan bibe navê deverekê, divê ku mêjer û zayenda wê li gor referanta nû bihên tesbîtkirin. Ji ber ku navên deveran zayendmê ne, di rewşeka weha da, zayenda vê bêjeyê jî dibe mê. Loma divê ku em weha binivîsin:
Nimûne 2: duryan
Bêjeya “duryan”ê, di esilê xwe da, ji “du + rê + -yan”ê (gireya pirhejmarbûnê) pêk hatiye û piştî proseseka leksîkalîzebûnê, êdî bi vî awayê xwe, wekî leksemeka nû di ferhenga kurmancîyê da cih girtiye.
Parçeyên vê bêjeyê jî nîşan didin ku ew ji awayê pirhejmar hatiye çêkirin. Helbet, ev esilê wê ye. Lê duryan berê çawa be, bi esilê xwe çi be jî ew niha bûye leksemeka cuda û wekî navê cihekî zayenda xwe wergirtiye. Di vê rewşê da, ew wekî leksemeka nû yekhejmar e û zayenda wê jî mê ye. Lewra piştî ku duryan ji bo navekê yekhejmar hat bikarînan pê ve, êdî berê çi bû, ji bo bikarîneran ne girîng e. Êdî ya girîng referanta vê bêjeyê ye; ango ev derbirîna zimanî û berginda wê ye. Di vê rewşa nû da, ji bo tesbîtkirina mêjer û zayenda “duryan”ê, referanta wê bingeh e.
Loma ew yekhejmar e û zayenda wê mê ye. Ji ber vê yekê em weha dibêjin û dinivîsin:
Lê em weha nabêjin û nanivîsin:
Heger “-yan” di vê rewşê da tewang bihê hesibandin, çima em nikarin bibêjin “li duryan” lê em dibêjin “li duryanê”? Ev nîşana wê ye ku em “-yan”ê wekî gireya tewangê nahesibînin, lê wekî parçeyekî ji vê bêjeya nû dihesibînin.
Nimûne 3: gulan
Gulan di esilê xwe da, bêjeyeka pirhejmar e: gul + an. Lê gava ku wekî navê mehekê yan wekî navê keçekê bihê bikarînan, êdî hikimê pirhejmarbûna wê ya berê betal e. Lewra ew êdî navê mehekê ye, yan jî navê keçekê ye û di her du rewşan da jî yekhejmar e, zayenda wê jî mê ye. Loma em weha dibêjin û dinivîsin:
Nimûne 4: Mîran
Bêjeya “Mîran”ê di esilê xwe da, ji “mîr + -an”ê (gireya pirhejmarbûnê) pêk hatiye jî dîsan divê ku mirov bala xwe bide referanta vê navdêrê ya nû.
Gelo gava ku Mîran navê kurekî be, ma mirov dikare bibêje ku ew navdêreka pirhejmar e? Na. Ji ber ku ew êdî yekhejmar e û navê kurekî ye. Loma divê ku li gor yekhejmarbûnê û zayenda navên kuran, ango li gor zayenda nêr bihê tewandin. Ji ber vê yekê, divê ku em weha binivîsin:
Nimûne 5: Şêxan
Şêxan jî di esilê xwe da pirhejmar e; ji “şêx + -an”ê (gireya pirhejmarbûnê) pêk hatiye. Lê gava ku Şêxan navê deverekê be, yekhejmar e û divê ku li gor zayenda navê deverekê, ango li gor zayenda mê bihê tewandin. Loma divê ku em weha bibêjin û binivîsin: